صحبت منوروف

اوزبیکستان حقیده

نوروزبیره می

بابریلر سلاله سی و فقه علمی

|
|
۲۶
دلو
۱۳۹۳

alt

 

پروفیسور شرعی جوزجانی

 

 

   اسلام دنیاسیده حاکمیّت گه ایریشگن برچه تورکی سلاله لر(صفویلر و قاجاریلردن تشقری) سنّیلیک آقیمی گه منسوب ایدیلر. اولر حنفی مذهبی نینگ جِدّی طرفدارلری بؤلگن لیکلری اوچون، اوشبو مذهبنی تورکستان، افغانستان، تورکیه و هندوستان ده کینگ کؤلمده حمایه آستیگه آلیب، اونینگ رواجی یؤلیده کتته خدمتلر قیلیب کیلدیلر. اینیقسه تیموریلر و بابریلر سلاله سی اوشبو خصوصیتنی اؤز فعالیتلریده کینگ کؤلمده عکس ایتتیرگن ایدیلر.


    صاحبقران تیمور اؤزی شخصاً فقه علمی بؤییچه یوکسک صلاحیّت گه ایگه بؤلیب، یاشلیگیده ناق قرآنکریم نی مکمل یاد آلگن ایدی. اونینگ توزوکلرینی دقّت بیلن اؤقیگن کیشی، شریعت قاعده لری او قالدیرگن تؤره – توزوکلرگه قنچه لیک سینگیب کیتگن لیگی واسلام حقوقی نینگ قاعده لری او قورگن دولت نینگ حقوقی پایدیوارینی تشکیل ایتگنیدن تشقری، عملی حیاتده نیچاغلی اهمیت کسب ایتگن لیگی گه امین بؤله دی.
    تیموریلر دولتی فقه علمیگه کورستگن کتته اعتبارنی توشونیش اوچون میرزا اولوغ بیک شهرسبزده قوردیرگن «کوک گنبذ» جامع مسجدی ایچکی دیواری نینگ تؤرت طرفیده چیرایلی اسلوبده کتته حرفلر بیلن  بیر نیچه مرته یازیب قالدیریلگن قوییده گی حدیث نینگ عربچه متنی انکار قیلیب بؤلمه یدیگن دلیل حسابلنه دی: «من یرداللهُ بهِ خیرا یفقهه فی الدین» (تنگری، هر کیمگه کیم ایزگولیک ایسته سه، دین بؤییچه اونی فقیه – حقوق شناس عالم قیله دی). اوشبو حدیث نینگ تکرار یازیلیشی فقه علمینی رواجلنتیریش و عمومیلشتیریش بؤییچه تیموریلر دولت سیاستی نینگ انعکاسی بؤلگن.
    صاحبقران تیمور دَوریده جوده کؤپ فقیه لر، مفسرلر و بویوک دین عالملری یشب اؤتگنلر. عبدالحی لکنوی تأکیدلشیچه، سیّد شریف جرجانی و علامه تفتازانی کبی بویوک علامه لر تیمورنینگ دایمی صحبتداشلری بؤلیب تورگنلر.
    اؤشه دَورنینگ فقیه لریدن قوییده گیلرنی ایسله تیش ممکن: «فتاوای کبیر» مؤلفی کبیر بن کبیر الدیزکی، «فتاوای شیبانی» و « الجامع  العلیه  فی وثائق الشرعیه و سجلاته المرعیه» مؤلفی علی بن محمد بن علی بن محمود المختاری الخوارزمی         الکبروی، حسین بایقرا نامیگه یازیلگن «مواهب علیه» یاکه « تفسیر حسینی» و نوایی نامیگه اتب یازیلگن « جواهرالتفسیر لتُحفة الامیر» ناملی تفسیرلر مؤلفی حسین واعظ کاشفی و باشقه لر.
    تیموریلر و بابریلرده فقه علمیگه قیزیقیش شو قدر کوچلی بؤلگن که، علیشیر نوایی اؤزی نینگ بیر رباعی سیده «کیم سرور ایرور فقیه بو اُمت ارا» دیب حقوق شناس عالم نینگ درجه سینی کؤک که کؤترگن. ظهیرالدین محمد بابر هم بیر قطار فقهی مسٔله لر(ارکان خمسه) بؤییچه «مُبیّن» ناملی منظومه یازگن. اونینگ اولادلری هم شو یؤلدن باریب، علم و فن حامیلری صفتیده دینی علملر، اَینیقسه فقه وکلام علمی گه کتته اعتبار قره تگنلر. بیز بونده ی قیزیقیشنی، اَینیقسه، بابری لرنینگ آلتینچی پادشاهی بؤلمیش بویوک حکمدار ابوالمظفر محیی الدین اورنگزیب عالمگیر دولتی ده یوکسک درجه ده کؤریشیمیز ممکن. بو عالم و اقتدارلی پادشاه اؤزیگه خاص خصلتلر گه ایگه بؤلیب، اونینگ طبیعتیده ایریم کمچیلیک لر موجود بؤلسه هم، ایجابی تامانلری نهایت اوستون تورگن.

تاریخی منبعلردن خلاصه چیقره دیگن بؤلسک، اورنگزیب عالمگیر اؤز علمی، مدنیت پرورلیگی، دنیا قرَشی و فقه علمی ساحه سیده بجرگن خدمتلری بیلن بابری شهزاده لر آره سیده اؤزیگه خاص اؤرین ایگه للب کیلگن. مصرلیک مشهور عالم، قاهره دارالفنونیده اسلام تاریخی و مدنیتی اُستادی بؤلمیش داکتر احمد شلَبی اؤزی نینگ سککیز جلدلی «اسلام تاریخی و مدنیتی قاموسی» ناملی کتابی نینگ سککیزینچی جلدیده اورنگزیب حقیده قوییده گی فکرنی بیلدیره دی: «اورنگزیب اؤز دوری نینگ یوکسک عالملریدن علم اؤرگه نیب اونگه عمل قیلدی. هیچ قچان ایچکیلیک ایچمه دی، آلتین و کوموش ایدیشلرده آوقت ییمه دی، موسیقی ده عالی استعداد ایگه سی بؤلسه هم، شخصاً رقص و موسیقه بزملریده اؤلتورمه دی. هندوستان مسلمان لری اونی اوشبو علمیت و تقواسی اوچون اولیالردن و الله نینگ صالح بنده لریدن دیب حسابله یدیلر. او عدالتنی تأمینلش مقصدیده هیچ قنده ی توسیق و پرده سیز قبولده اولتیریب، آدملر شکایتلرینی ایشیتردی. او سرایده برچه رسمی تشریفات لرگه چیک قؤییب، فقط «السلام علیکم» نی پادشاه حضوریده رسمی تهنیت و سلام صفتیده قبول قیلدی. اونینگ دوریده مسجد و مدرسه لر کؤپه ییب، یتیم خانه لر، رباط لر، قریلر اویلری قوریلدی. اورنگزیب ییریک عالم بؤلیب، کوپ قیرره لی معلوماتلرگه ایگه ایدی. اسلام دنیاسیده اینگ بویوک مسجدلردن بیری حسابلنمیش «مسجدشاه»نی لاهورده قوردیردی».
     اونینگ دوریده هندوستان نینگ مشهور عالملریدن بیری چلَبی صاحب 1660 ییل «فریدةالزمان فی تفسیر آیة إنا عرضنا الأمانة» ناملی کتابینی اورنگزیب نامیگه یازگن ایدی. اوندن بیر قؤلیازمه نسخه لندن ده سقلنماقده.  بابریلر دوریده تعلیم و تربیه گه بونده ی قیزیقیش یوقاری و اؤرته طبقه گه منسوب عیاللرنی هم علم و فندن بهره آلیشگه یؤللردی. سرای ملکه خانملریدن گلبدن بیگیم، نورجهان بیگیم و زیب النسأ بیگیم کبی عیاللر یوکسک تعلیم و تربیه کؤرگن عالی استعدادلی مؤلف و شاعرلر ایدیلر. 
    اورنگزیب شرق پادشاه لری آره سیده اؤز مملکتی نینگ  برچه اهالیسینی اؤقیمیشلی - سوادلی قیلیش ریجه سینی اؤیلب چیقدی. اونینگچه، برچه آدملر بیلیملی بؤلگنده فارابی آرزو ایتگن مدنیتلی جمعیت «المدینة الفاضله»یوزه گه کیلیب، هیچ کیم باشقه لرگه ظلم و ستم قیلمه یدیگن بؤله دی.
    بابریلر حنفی مذهبیده بؤلگن لیکلری اوچون اؤز حاکمیّتلری دوریده هندوستان مسلمانلری نینگ رسمی مذهبی بؤلمیش اوشبو مذهب ترقیاتیگه حصّه قؤشیب کیلدیلر.
    اورنگزیب عالمگیر کؤرستمه لری اساسیده «فتاوای عالمگیری» ناملی ییریک حقوقی مجموعه یازیلدی. هندوستاندن تشقریده « الفتاوا الهندیه» نامی بیلن شهرت فازانگن مذکور حقوقی کودیکس نظام الدین برهانپوری رهبرلیگیده  24 عالمدن ترکیب تاپگن بیر علمی هیئت تامانیدن تألیف ایتیلیب، اونده گی فقهی حُکملر ممتاز اسلوبده ترتیبگه سالینگن. عزیز احمد فکریچه، اوشبو فتاوا نهایت معتبر و ایشانرلی بؤلیب، حنفیه مذهبی نینگ ممتاز فقهی منبعلریگه اساسلنگن. اوشبو کتاب اوردو تیلیگه ترجمه قیلینیب، 1889 ییل لکنهوه ده نشردن چیققن. شونینگدیک، اونینگ عربچه متنی ایککی مرته مصرده نشر ایتیلگن. ایککینچی نشری هجری 1310 ییلده بؤلاق باسمه خانه سیده عملگه آشیریلگن.
ایرسکین یازگن «ایران و بابر» ناملی کتاب نینگ فارسچه ترجمه سیده «فتاوای عالمگیری» فارس تیلیده یازیلگن، دیب ناتؤغری معلومات بیریلگن. اصلا اوشبو کتاب عرب تیلیده یازیلگن بؤلیب، کیینراق اوردو تیلیگه ترجمه ایتیلیب، نشر قیلینگن. عربچه متنی، اَیتیب اؤتگنیمیزدیک، مصرده نشردن چیققن. بیزنینگچه مترجم کتاب نینگ آتیگه قرب، او فارس تیلیده یازیلگن دیب ترجمه ده تصرف قیلگن بولیشی ممکن.
    مؤلف تأکیدلشیچه، اورنگزیب بویروغیگه بنااً فتاوانی یازیشده برچه اسلامی فرقه لرنینگ نظریه لرینی ذکر ایتیش توصیه ایتیلگن ایدی. هر بیر رأی و فکر کتابده اونینگ دلیلی و فلسفه سی بیلن ذکر ایتیلردی. کتاب گه کیریتیلگن برچه حقوقی مسأله لر اورنگزیب نظریدن اؤتکزیلیب، تصدیغی آلینگندن کیین آققه کؤچیریلیب، بابریلر سلطنتی کتُب خانه سیگه قؤییلگن.
    «فتاوای عالمگیری»تؤرت جلددن عبارت بؤلیب، اوچ یریم مینگ بیتدن کؤپراق حجم گه ایگه. اونینگ تورلی وقتلرده تورلی کاتبلر تامانیدن کؤچیریلگن بیر نیچه نسخه سی ابو ریحان بیرونی نامیده گی شرق شناسلیک انستیتوتی کتب خانه سیده موجود. نستعلیق یازووی بیلن کؤچیریلگن بیرینچی و ایککینچی جلدلرو نَسخ یازووی بیلن کؤچیریلگن اوچینچی و تؤرتینچی جلدلر، نظردن اؤتکزیلدی. مؤلف لراثرنی تؤپلب یازیشده آلتمیشدن آرتیق فقهی معتبر منبعلرگه اساسلنگنلر. حُکملرنی تنلشده زمان، مکان، و دَور طلبینی نظرده توتگنلر. فتاوانی یازیشده تؤغریدن - تؤغری فایده لنیلگن منبعلر سانی کؤپ بؤلسه هم، بیز اولردن اَیریملرینی ایسله تیب اؤته میز: برهان الدین مرغینانی یازگن «الهدایه» کتابی و اونگه یازیلگن کؤپ سانلی شرحلردن قوییده گی آلتی ته اثر:
«النهایه» (السغناقی الحنفی)، «الکفایه» (محمود بن عبیدالله بن محمود)، «العنایه» (احمد بن استَروشنی)، «فتح القدیر» (ابن همام  الحنفی)، «العینی» (محمود بن احمد العینی)، «معراج الدرایه» (محمد بن محمد البخاری السکاکی). شونینگدیک، فخرالاسلام قاضی خان یازگن «فتاوای قاضی خان»، ابواللیث سمرقندی یازگن «خزانة الفقه»، «البحرالرایق»، «الطحاوی»، «شرح المبسوط» و باشقه لر.
مجموعه، اسلام حقوقی نینگ برچه ترماقلرینی قمره ب آلگن. ابو حنیفه تامانیدن علم الفرائض دیب اته لیب، علیحده بیر فن صفتیده ترتیب گه سالینگن میراث مسأله لری هم تؤرتینچی جلدنینگ آخریده «کتاب الفرائض» عنوانی آستیده مفصل صورتده بیریلگن.
    فتاوا 58 کتابدن عبارت بولیب، هر کتاب تورلی بابلر و فصللرگه بؤلینگن. بابلر سانی 700 گه ییته دی. هر بیر بابده بیرمعین ساحه گه باغلیق بؤلگن حقوقی مسأله لر ییچیملری کؤرسه تیلگن.
   هندوستانلیک عالم عزیزاحمد «هندوستانده اسلامی تفکر تاریخی» کتابیده «فتاوای عالمگیری»نی یوکسک بهاله گن حالده اونگه قوییده گیدیک تنقیدی فکر بیلدیرگن: «اوشبو مجموعه ده برچه قانونی دعوالرگه تیگیشلی بؤلگن حُکملر و فرمانلر سنتی (عنعنوی) خصوصیّت گه ایگه بؤلگن بؤلسه هم، حکومت نینگ ایچکی ایشلری و جنایت گه تیگیشلی بؤلگن قانونلرنی تیکشیریشده کوپراق عملی اهمیت که ایگه بولگن یؤنه لیشلر بیریلگن. شونینگدیک مذهبی مراسملرگه تیگیشلی بولگن قانونلر، شخصی و اجتماعی حیات گه باغلیق بؤلگن مسأله لر آره سیده گی چیگره ابهام پرده سیگه اؤره لگن».  
لیکن شونی اونوتمسلیک کیره ک که، «فتاوای عالمگیری» عمومی حقوقی کودیکس بؤلگن حالده قضا ایشلرینی بجریش، عملیاتده دعوالرنی ترتیب گه سالیش باره سیده هم اَیریم یؤللنمه لر بیرگن. اونینگ یققال مثال لرینی تؤرتینچی جلدده گی «کتاب المحاضر والسّجلات»ده کؤریش ممکن. اوشبو کتابده 15 ته محضر و سجل، یعنی محکمه قرارلرینی قید ایتیش، تورلی معاملات بؤییچه حجتلر، قرض آلیش، قرض بیریش، شرکت توزیش، دعوالرنی یوریتیش بؤییچه عملی کؤرستمه لر حقوقی معیارلرگه ماسلشتیریب بیریله دی.
    بیزنینگچه، فتاوا مؤلفلری اؤز اثرلریده نظری تامانلردن تشقری، اؤشه دورده گی هندوستان مسلمانلری جماعه سی نینگ حیاتی ضرورت و طلب لریدن کیلیب چیققن حالده، عملی تامانلریگه هم اعتبار قره تگنلر. بو ایسه اثرنینگ مهم و فایده لی تامانلریدن حسابلنه دی.
   فتاواده « کتاب الحیل» 29 فصلدن عبارت بؤلیب، اونده حیله ی شرعیه تورلری، یعنی اؤز ییچیمنی تاپمه گن اَیریم حقوقی معمّالرنی قانونی تدبیر آرقه لی قنده ی قیلیب یچیش ممکن لیگی حقیده اساسی منبعلرگه تیه نگن حالده سؤز یوریتیله دی.
    کتاب نینگ نَسخ خطی بیلن یازیلگن اوچینچی جلدی نازک ایپک قاغاذده کؤچیریلگن بؤلیب، بیرینچی و ایککینچی بیتلری چیرایلی گللر و کشته لر بیلن ایشلنگن. هر ایککی خط آره سیده چیرایلی قیلیب زرحل چیزیقلر تارتیلیب، فصللر و بابلر عنوانلری قیزیل بؤیاق بیلن بیتیلگن.
   خلاصه قیلیب اَیتیش ممکن که، «فتاوی عالمگیری» اسلام حقوقی علمینی یخشی بیلگن اقتدارلی اؤزبیک حکمدارلری نینگ نظری آستیده یازیلگن کینگ ترماقلی حقوقی مجموعه صفتیده بابریلر دولت چیلیگی رواجی نینگ معین بیر باسقیچیده، اجتماعی حیات نینگ تورلی ساحه لریده گی تورلی حقوقی معیارلر، جمعیت اعضالری نینگ اؤز ارا اقتصادی، اجتماعی و مدنی مناسبتلرینی بیلگیلاوچی میزانلرنی قمره ب آلگن. شونینگدیک، فتاوا محاکم ایشلری، میراث و وصیّت معمّالرینی یچیش باره سیده کتته نظری و عملی اهمیّت گه ایگه بولگن. اوشبو قیمتلی اثر کؤپ سانلی فتاوالر آره سیده کتته اعتبار کسب ایتگن. اونینگ اوردو تیلیگه ترجمه قیلینیب، نشر ایتیلگنی هم شوندن دلالت بیره دی. 
    بیز موضوع نی امریکه لیک عالملر مجید خدوری و هربیرت ج. لیبیسنی تؤپله گن  «اسلامده حقوق» ناملی کتابده اوشبو فتاوا حقیده بیلدیریلگن فکر بیلن توگه ته میز:
    «کؤره گانی امپراتورعالمگیر دَوریده (1658-1707) هندوستان بوییچه برچه اسلامی قانونلرنی عملده تطبیق ایتیش اوچون قسقه مدتلی بؤلسه هم بیر مهم فعالیت باشلندی. بویوک امپراتور اکبرنینگ قسقه مدتلی مذهبی تجربه سیدن کیین، بو اؤرینده هم حنفی مذهبی نینگ قاعده لریگه اساسله نیب ایش آلیب باریلدی و امپراتور حکمی گه بنااً قدیمی اثرلرگه (حقوقی منبعلرگه) اساسله نیب کؤپ فتاوا کتابلری تؤپله نیب، اونینگ نامی بیلن شهرت قازاندی. بونده ی مثال و نمونه، یعنی بیر شهزاده نینگ رسمی مذهبی ایشلر بیلن قیزیقیب، حقوقی اثرلر حامیسی صفتیده ایش یوریتیشی، تقریبا عالمگیرگه خاص بولیب، اوز اورنیده بی نظیر (مثلسیز) ایدی. شریعت (اسلام قانونچی لیگی)نینگ کوچلی نفوذی پادشاه عالمگیر باشله گنیدیک هندوستانده انگلیسلر نظارتی دوریگه چه هم عملده دوام ایتیب کیلدی»(اسلامده حقوق، 91 بیت).

 

 


شو موضوعده









ستاکهولم، سویدن

info@baborshah.com