صحبت منوروف

اوزبیکستان حقیده

نوروزبیره می

زبـان تـرکـی در دربـار صـفـویـۀ ایـران

|
|
۱۱
میزان
۱۳۹۱

 

تورخان گنجه ای

 

زبـان تـرکـی در دربـار صـفـویـۀ ایـران


بر همگان روشن و هویداست که زبان دری و فارسی یکی از جمله زبانهای پر غنای آسیا میانه بوده و بخصوص در کشور های افغانستان ، ایران و تاجکیستان با مقایسه با سایر زبانها مقام و جایگاه خاصی داشته و به حیث زبان رسمی دولتی در همه عرصه های زندگی از آن استفاده به عمل آمده است . مگر چنین مقامی نباید بر داشته های تاریخی و فرهنگی سایر زبان ها سایه افکنده و آنرا در حاشیه قرار بدهد. روی این موضوع دانشمند سترگ ایران تورخان گنجه ای مضمون عالی تحقیقی در مورد نقش زبان های ترکی و اهمیت آن در امور اداره چندین قرن ترک های کشور ایران مطالب مفید و مستند بدست نشر سپرده است که برای خوانندگان عزیز ما نیز خالی از دلچسبی نخواهد بود .

شاه اسماعیل صفوی پس از آنکه در سال 907 ع در جنگ شرور در نخ جوان بر الوند میرزای آق قیونلو غلبه یافت ، دولت صفویه را بنیان نهاد و تبریز را پایتخت قرار داد .

پسر و جانشین او شاه طهماسب صفوی ظاهراً به سبب فشار ها و حملات ترکان عثمانی پایتخت را به قزوین نقل کرد (962 ع ) . شاه عباس اول نیز پایتخت را از قزوین به اصفهان که مرکزیت داشت انتقال داد( 1006 ع ) . نقل پایتخت از مناطق ترک نشین به اصفهان طبعاً لطمه ای سخت به اهمیت سیاسی و فرهنگی تبریز بود، دیگر آنکه در نتیجه اصلاحات نظامی شاه عباس از نفوذ و اهمیت طوایف قزل باش ها به مقدار زیاد و معتنابهی کاسته شده بود .

اما علیرغم این تغییر و تبدیل، زبان ترکی یعنی زبان مادری همه شاهان صفوی و طوایف قزل باش که اساس دولت صفویه را تشکیل داده بودند در پایتخت جدید یعنی اصفهان نیز همچنانکه در تبریز و قزوین بود، زبان رایج و رسمی دربار و قشون باقی ماند . همچنان زبان ساکنین محله عباس آباد نیز زبان ترکی بود. این محله در جانب غربی بیرون شهر اصفهان موقعیت دارد که جهت سکونت تبریزیان احداث شده بود .

سیاحان اروپایی و اروپائیان مقیم ایران در باره اهمیت زبان ترکی در دوره صفویه اطلاعات جالبی بدست داده اند. این اطلاعات اگرچه در جاهایی که به مسایل نژاد و زبان مربوط است خالی از مسامحه نیست، ولی از لحاظ نشان دادن اهمیت فوق العادۀ زبان ترکی در این دوره شایان ملاحظه و سودمند نیز میباشد .

پیترو دلاواله جهانگرد ایتالیایی که طی دو سال اقامت در استانبول زبان ترکی را تا حد زیادی فرا گرفته بود ، در نامه مورخه 18 دسامبر 1617 ع که از اصفهان به دوستش ماریواسکیپانو نوشته است چنین میگوید : در ایران عموماً بیشتر به ترکی سخن میگویند تا فارسی، مخصوصاً بین بزرگان و رجال تکلم به زبان ترکی دلیل این نیست که ایرانیان برای آن ارزش بیش از فارسی قایل اند، بل بیشتر از این جهت است که تمام قشون از قزل باش ها تشکیل یافته است که اصلاً همه ترک هستند. غلامان شاه که هم از اقوام مختلف میباشند، بیشتر به زبان ترکی سخن میگویند و فارسی نمیدانند. از اینرو نه تنها امرا در امور مربوط به قشون، بلکه خود شاه هم که بیشتر اوقاتش را در میان آنان به سر میبرد برای تفهیم بهتر مطالب خود به زبان ترکی سخن میگوید و در نتیجه این زبان در تمام دربار و بین زنان و دیگران رواج کامل یافته است (1) . دلاواله در این نامه به اهمیت زبان فارسی نیز به عنوان زبان ادبی که در مکاتبات رسمی و فرامین شاه بکار می رود اشاره میکند. در نامه دیگری که در اوایل ماه می 1618 ع نوشته است در باره ملاقات و گفتگوی خود با شاه می نویسد : پس از اینکه شاه برایم دستور نشستن را داد، به زبان ترکی ازعلت آمدن من به این بلاد و سایر مطالب استفسار کرد و من به طور خلاصه به نحوی که برایم مقدور بود جواب گفتم، همین که جواب ها داده شد، شاه چنانکه عادت او است همه آنچه را که گفته بودم به زبان فارسی نقل میکرد، یکبار که به توضیح مطلبی مشغول بودم چون به زبان ترکی قسطنطنیه که در  کشور ایران آنرا عثمانی میگویند و با ترکی اینجا در بسیاری از کلمات متفاوت است سخن میگفتم ، شاه مطلب مرا درست نفهمید (2) .

این مولف که در طول اقامت خود در ایران حتی  یک شعر ترکی هم گفته است (3) در سال 1620 ع کتابی در باره دستور زبان ترکی نیز تالیف کرد و در مقدمه آن در باره اهمیت و فواید فرا گرفتن این زبان به مناسبت قدرت های بزرگ امپراطوری های ترک تبار جهان بخصوص امپراطوری عثمانی  ها در اروپا و آسیا و افریقا و حکومت قزل باش ها در ایران و سایر اقوام ترک تبار در آسیای میانه و هندوستان مطالب جالبی آورده است (3) .

یکی دیگر از این اروپائیان آدم اولناربوس آلمانی است که از طرف دربار فردریک فن هلشتاین به عنوان منشی سفارت به روسیه و ایران فرستاده شده بود و از ماه نوامبر 1636 ع تا فوریه 1638 در دربار صفویه در ایران مقیم بود . اولناربوس در ضمن توصیف از ضیافت پر شکوهی که شاه صفوی برای نمایندگان سیاسی کشور های جهان داده بود میگوید : وقتی ضیافت تمام شد ایشیک آقاسی به ترکی فریاد زد :

سفره حقنه ، شاه و دو لت نه ، غازیلر قوتی نه الله دیم الله الله را تکرار کردند (5) .

همین مولف میگوید ایرانیان غیر از زبان خود خصوصاً در ولایات شیروان و آذربایجان ، عراق ، بغداد و ایروان به کودکان خود با علاقمندی زیاد زبان ترکی را هم یاد میدهند ، همو مینویسد زبان ترکی به قدری در دربار اصفهان اهمیت دارد که در آنجا به ندرت یک کلمه فارسی به گوش میخورد (6) . همین مولف باز میگوید که ایرانیان آثار شعری خوبی به ترکی دارند و اسامی شعرایی از قبیل نسیمی ، نوایی ، فضولی را در ردیف فردوسی ، سعدی و حافظ می آورند (7) .

شوالیه ژان ساردن که مدت یازده سال 1663- 1674 ع در ایران بود مینویسد : از مرکز به بعد در شهر ها و روستا ها تنها زبان فارسی به گوش میخورد ، در حالیکه تا آنجا زبان عمومی ترکی است ، ولی این ترکی با زبانی که در ترکیه بکار میرود اندکی فرق دارد (8) .همین مولف در فصلی که راجع به زبان ها دارد در باره زبان ترکی میگوید : ترکی زبان قشون و دربار است. زنان و مردان منحصراً به ترکی سخن میگویند، خصوصاً در خانواده های اشرافی و اعیان. علت این امر آنست که خاندان صفوی همه ترک و از مناطق ترک زبان و از میان ترکمن ها که زبان مادری شان ترکی است برخاسته است (9) .

سانسون که  به نمایندگی از پاپ اعظم در سال 1683 ع به ایران آمد و سه سال در اصفهان مقیم بود ، در ضمن بحث از اعتقاد به ایرانیان به قدرت معنوی شاه و منزه بودن وی از تعصب، معایب و معاصی میگوید : آنان در ضمن هر صحبتی عبارت ذیل را بکار میبردند :

قربان اولیم ، دین و ایمانموم پادشاه ، باشنگا دونیم (10) . رافایل دومان رئیس هیات کبوشین در اصفهان که به سال 1644 ع به ایران آمد و در سال 1696 در همانجا درگذشت در کتاب ( وضع ایران در سال 1660 ع ) پس از آن به این نکته اشاره میکند : فارسی در ایران زبانی است که عامه به آن تکلم میکنند و ترکی زبانی است که در دربار رواج دارد. شرح مختصری راجع به ساختمان این دو زبان میدهد، وی که حسن زبانهای یونانی و لاتینی را ناشی از فراوانی تصریف های مختلف و اهمیت خاص هریک از آنها میداند مینویسد : ترکی در این خصوص هیچ کمتر از آن زبانها نیست و آنگهی ترکی آن همه صرف بی قاعده و اختلاف و تنوع در تصرف افعال و اسامی هم ندارد بل قواعد آن همه یک سان است (11) . این مولف در سال 1684 ع رساله ای راجع به دستور زبان ترکی به لاتینی نوشته است که با وجود اختصار آن از لحاظ نشان دادن بعضی از خصوصیات زبان ترکی این دوره خیلی ها مهم است (12) .

انگلبرت کمفر آلمانی که به سال 1684 همراه سفیر سویدن به ایران آمد و سمت منشی گری و طبابت این هیات را نیز بر عهده داشت راجع به زبان ترکی مینویسد : زبان ترکی دربار بیشتر زبان مادری خاندان سلطنت است تا مردم عادی ، این زبان از دربار در میان خانواده های اعیان و اشراف بقدری گسترش یافته است که اکنون ندانستن این زبان برای کسی که از امتیازی برخوردار است تقریباً ننگ آور است (13) .

از همین دوره  یک لغت نامه ( ایتالیایی ، فارسی ، ترکی ) در دست است که در حوزه  راهبان کرملی در اصفهان تالیف شده است و نشان میدهد که ترکی تا چه حد برای تبلیغات دینی نیز مهم بوده است . (14) این لغت نامه حاوی کلمات روز مره ای زبان محاوره است که با لغات و آثار ادبی فرق دارد .

محمد طاهر وحید در ضمن وقایع سلطنت شاه عباس مینویسد : ( چون درویش مصطفی اراده ای مراجعت به وطن مالوف ( الکا ، روم ) داشت رقم اشرف به خط مبارک به اسم حاجی منوچهر خان بیگلر بیگی شیروان ..... در سلک تحریر بل سمط اعجاز کشیدند ) و سواد امان نامه را که به ترکی است نقل میکند (15) . زبان سبک ، ساده و بی تکلیف این امان نامه یاد آور زبان احکام و فرامینی است که به ترکی در دوره شاه اسماعیل و شاه طهماسب صفوی صادر شده است (16) و آن حد وسطی است میان زبان محاوره ، زبان روز مره و زبان مطنطن و پرتکلیف که در مکاتبات و مراسلات رسمی بین ایران و اروپا دوره شاه عباس اول به بعد به تقلید از منشیان عثمانی به کار رفته است. به عنوان مثال میتوان به عناوین ذیل اشاره کرد . نامه شاه صفی به فردینانت ثانی امپراطور اطریش و پادشاه مجارستان و نامه شاه سلطان حسین به فردریک اکسدوس و پادشاه لهستان (17). عبدالجمیل بن محمد رضا النصیری طوسی در مقدمه کتابی در لغت ترکی که نسخه خطی آن در دست است میگوید که چون در ذیقعدة الحرام 1076 سال سوم جلوس شاه سلیمان سمت منشی الممالک به پدرش تفویض شد ( از آنجا که از بسیاری ورود مکاتیب پادشاهان روم ، قلماق و سایر سلاطین ترکی تبار جهان به آستان آسمان بنیان که بایست به فارسی ترجمه شود، احتیاج به دانستن لغات مشکله ترکی میشد ) پدرش مدت بیست سال به جمع آوری لغات مشکله ترکی پرداخت و کتابی به ابواب و فصول ترتیب داده بود و در این کتاب لغات رومی و قزلباشی را ( که امتیاز در میان ایشان کمتر است ) در بابی جمع کرده و لغات چغتایی را در بابی دیگر و لغات قلماق را به عنوان خاتمه کتاب قرار داده بود و قصد داشت که این کتاب را بنام آن پادشاه مرتب سازد. ولی اجل مهلت نداد و کتاب ناتمام ماند .

عبدالجمیل پس از وفات پدر کتاب را با تغییراتی به اتمام رسانید. کتاب حاضر حاوی مقدمه ای است در متعلقات زبان ترکی و چهار لغت نامه. مطالب مقدماتی این کتاب چنانکه عبدالجمیل مینویسد از منشات سلیمانی مأخوذ است و عیناً قسمت ترکی رساله ای دوران است در املا و نوشته ابولقاسم محمد رضا مجلس نویس، کتاب با وضع حاضر نتیجه مساعی سه تن از خانواده ای از منشیان دوره صفوی است (18) .

زبان شعر و ادب دوره ای صفویه شاخه ای از گروه جنوب غربی زبان ترکی است. آثار ادبی این شاخه ابتدا در محیط جلایریان آذربایجان و عراق به وجود آمد و بعداً در زمان حکومت سلسله های قراقیونلو پختگی و نضج تمام یافت . تذکره نویسان عثمانی که در باره فرق اسلوب و طرز شعر فضولی ( از شاعران اوایل دوره صفویه ) با شاعران عثمانی اشارات مهمی کرده اند. فضولی که از ایل بیات بود زبان خود را ترکی توصیف میکند و از شعرای عثمانی به عنوان بلغای روم و از شاعران دوره تیموری به عنوان فصحاء تاتار یاد میکند (20) . صادقی برای نخستین بار عبارت متکلمین قزل باش را به این دوره افزوده است (21). قزل باش اصطلاحی بود برای زبان ترکی مستعمل در دوره صفویه که بعد از انقراض این سلسله چون رنگ سیاسی و مذهبی داشت از رواج افتاد .

شاهان صفوی برخلاف آنچه مشهور است، حامی شعر و ادب بودند. این شاهان و شاهزادگان که بعضی خود شاعر ذوالسانین نیز بودند (22) از شعر فارسی و ترکی یک سان حمایت میکردند. شاه عباس به شفایی و دیگران دستور داد که کتاب مخزن شاعر چغتایی حیدر را به فارسی بر گردانند (23)، از صادقی کتابدار درخواست میکرد که مثنوی مولوی را به ترکی در آورد (23) . در دربار صفویه منصب ملک شعرایی مقام رسمی بود و خدمات او (ملک الشعرا ) اینکه هر سال  که تحویل آفتاب به حمل میشود، باید بیشتر قصیده ای در مدح و ثنای پادشاه یا تعریف بهار گفته باشد و آن روز که عید نوروز است و در مجلس عام در خدمت اقدس بخواند و به جهت ابنیه و عمارات با شکوه، کم نظیر و پر جلال پادشاهی که تازه احداث شده و یا میشود تاریخی بگوید، مثنوی و قصیده که در هر باب امر اشرف صادر شود در سلک نظم کشیده رساند (25) .

در دیوان تاثیر تبریزی که مدتی ازمستوفیان دربار بود غیر از غزلیات ترکی منظومه هایی از قصیده، مثنوی و غیره به زبان ترکی هست. از عناوین این منظومه ها پیداست که در زمان شاه سلیمان و شاه سلطان حسین وظیفه ملک الشعرایی را عملاً این شاعران ترکی هم انجام داده اند  .

قصیده ترکی در مدح نواب اشرف اقدس اعلی شاه سلیمان الصفوی که به نظر اشرف رسید .

قصیده ترکی تاریخ جلوس شاه سلطان حسین الموسوی که به نظر انور رسیده .

ترجیع ترکی که به عرض نواب طولی آشیان رسیده .

مثنوی عید به زبان ترکی که حسب الامر الاعلی به نظم در آمده و به عرض رسیده است .

غزل ترکی مذیل به تاریخ ورود شاهزاده سلطان اکبر بن اورنگ زیب ترک که به نظر مبارک اشرف رسیده شرف استحسان یافت (26) .

در تذکره های این دوره اسامی و نمونه های شعر ترکی عده زیاد از شعرا آمده است .

ذیلاً اسامی شعرایی آورده میشود که از آنها دیوان و یا مقدار قابل ملاحظه ای شعر ترکی در دست است و فعالیت ادبی آنها در اصفهان با دربار صفویه نزدیکی داشته و این شعرا سه دسته اند .

الف : شعرایی که منحصراً شعر ترکی گفته اند ، مسیحی ( مثنوی ورقه وگلشاه ) ، قوسی( دیوان ) ، ملک بیگ آوجی (دیوان) ، مرتضی قلی خان ظفر (دیوان) .

ب : شعرایی که به فارسی و ترکی شعر سروده ولی دیوان دارند ، امانی ، صادقی و غیره .

ج : شعرایی که به زبان فارسی شعر سروده ولی مقداری شعر ترکی هم دارند ، صائب (هفده غزل ترکی )  واعظ قزوینی ( نه غزل ترکی ) تاثیر تبریزی (بخش ترکیات، کلیات وی که حاوی قصاید و غزلیات و غیره است 447 بیت دارد .

این بود مطالب مختصری پیرامون کاوش ها و پژوهش تاریخی و علمی تور خان گنجه ای دانشمند بزرگ و مشهور ایران که پیشکش حضور شما خوانند گان گرامی گردید .

محمد همایون سرخابی، لندن

25 ماه اکتوبر 2012 ع

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

مــآخـذ مـؤلـف مـقـالـه :

1- l viggi di Pietro Della Valle ,ed F. Geta , 1 ( Roma 1972 ) , 86

همان ماخذ ص – 236 -2

3- Ettore Roosi , versi , turchi e altri inediti di Pietro della Valle, RSO, 22 (147) 92 – 94

4- Ettore  Roosi , Importanza dell inedita grammatical turca di Pietro Della Vall , Atti del XIX Congresso Intemazionale degli Orientalisti (Roma 1933) 203

5- Adam Olearius , Vermehrte neue Beschreibung der muscovite ischen und persischen Reyse , (Schleswig , 1656) 512

همان ماخذ ص 616 -6

7-همان ماخذ ص 623

8- Voyages du Chevalier Chardin en Perse (Paris , 11811) 11 ,385, 386

همان ماخذ جلد چهارم ص 238-9

10-P . Sanson , Estat Present du Royame de Perse (Paris , 1694) 137

11-Raphael du Mans , de la Perse en lan 1660 . (Paris , 1890) 134 sqq

12- T. Gandjei Turcica Agemica London , نگاه کنید به 1989

13- Engelbert Kaempfer amoenitatum Exoticarum politico – physico

Medicarum Fasciculi V , (Lemgoviae , 1712) 144

14- A . Brdoroligeti , on the Turkish Vocabulary of the Isfahan Anonymo

Acta Orient Hung . 21 – (1968) 15 – 43

15محمد ظاهر وحید ، عباس نامه ، به اهتمام ابراهیم دهگان ، اراک 1329 چاپ کرده است-

16- تفلیس 1974 چاپ کرده است Philogia Orientalis درکتاب Fekete متن این نام را

17- Fekete Layos , Iran Shahlarinnin iki این دو نامه چاپ شده است نگاه کنید به

Turkce Mektubu Turkiyat Mecmausi V- VI 1934-1936 , 269-247

18- نسخه خطی این لغت نامه در کتاب خانه مرکزی دانشگاه تهران موجود است .

تذکره لطیفی نسخه خطی میوزیم بریتانیا جمع 17339 ورق ، 37 تذکره بیانی نسخه -19

خطی دانشگاه استانبول شماره 2568 ورق 66 .

کلیات فضولی ، استانبول (1924) 6-7  - 20

کلیات صادقی نسخه خطی کتابخانه ملی تبریز ص 1022  - 21

فخری هیروی روضه السلاطین چاپ خیامپور تبریز 1345 ، 4 – 12 و 21 –28   - 22

و صادقی مجموع الخواص چاپ خیامپور تبریز 1327 .

نصرالله فلسفی زندگی نامه شاه عباس اول جلد دوم تهران 1334 ص 39 -23

کلیات صادقی 1021 ص 22 .  -24

دستور الملوک میرزا رفیعا به کوشش محمد تقی دانش پژوه مجله دانشگاه ادبیات و علوم  - 25

انسانی شماره مسلسل 68 (1348) ص 424 .

کلیات تاثیر نسخه خطی کتاب خانه عالی سپهسالار ، برای توصیف این نسخه توجه - 26

کنید به فهرست این کتابخانه تالیف ابن یوسف شیرازی تهران 1316 – 18  ص 76 -673

Turcica Revue d , etudes Xxi-XXIII , Paris 1991

 


شو موضوعده





۱۳۹۰
دلو
۰۴




ستاکهولم، سویدن

info@baborshah.com