صحبت منوروف

اوزبیکستان حقیده

نوروزبیره می

امیر خسرو دهلوی

|
|
۱۱
دلو
۱۳۹۴

 

نوایی، «تورکِ هندی لقب» و شیخ نظام الدین اولیا « ترک الله» دیب اتگن هندوستانلیک امیرخسرو دهلوی، اوزیدن قالدیرگن جوده کوپ ( یوز مینگ بیتدن آشیق) شعرلری بیلن فارس تیلی رواجیگه تینگسیز حصه قوشگن و خمسه چیلیک عنعنه سینی کوکلرگه کوتریب رواجلنتیرگن بویوک تورک شاعرایدی. او 651 هجری ییلی هندوستان پتیالی سیده توغیلیب، دهلی شهریده وفات ایتگن.    

اونینگ تولیق آتی حکیم ابوالحسن یَمین‌الدین بن امیر سیف‌الدین محمود.آته سی امیر سیف الدین محمود لاچین تورکی اوروغیدن بولیب، تورکستانگه مغل لر هجومی وقتیده بلخ آرقه لی بیر تورک حربی افسری صفتیده هندوستانگه کیله دی و شمس الدین ایلتُتمیش سراییده قبول قیلینیب امیرالامرا مقامیگه ایریشه دی.

امیر خسرو هم آته سی کبی یوکسک لیاقت و عالی استعداد ایگه سی بولگنی اوچون سلطانلرسراییده کتته عزت و اعتبار تاپه دی، جلال الدین فیروزشاه سراییده «امیر» لقبی بیلن تقدیرلنه دی.

امیر خسرو آنه تیلی تورکی دن تشقری فارسی، عربی و سانسکریت تیل لرینی هم یوقاری سویه ده بیلردی. شونینگ اوچون اونینگ شعرلریده تورکی و هندی سوزلر کوپ اوچریدی. بوندن تشقری امیر خسرو موسیقی علمیگه هم چوقور کیریب باریب، اوشبو فن نینگ برچه اصول – قاعده لرینی بیلگن و اونگه تیگیشلی اتمه لرنی اوز شعرلریده ایشلتگن. بعضیلر هندوستان سه تاری  اونینگ اختراعی دیب فکر بیلدیرگنلر.

 

امیر خسرو هندوستان نینگ بویوک عارفی شیخ نظام الدین اولیا بیلن تنیشگندن کیین اونینگ اینگ مخلص مریدی و اینگ یقین سرداشیگه ایلندی و شعرلریده عرفانی غایه لراوز اورنینی تاپدی. سلطانلر حضوریده هرقنچه قرب و عزتی آشسه هم، مرشدی گه نسبتا اونینگ خلاص و ارادتی آزَیمه دی.

خسرو اول لریده «سلطان» و«طوطی» تخلص لری بیلن شعر یازگن. او بدیعی تخیل، گوزل و انسانی غایه لری بیلن برچه ایران شاعرلریگه اوز تاثیرینی اوتکزگن و کوپ شاعرلر اونینگ سبک و شیوه سیدن تقلید قیلگنلر. تذکره نویسلر یازیشیچه حافظ شیرازی بیرغزلیده اونی مقتب شونداق دیگن ایکن:

 

شکر فشان شوند همه طوطیان هند                                زین قند فارسی که به بنگاله میرود.

 

بیر کونی شیخ نظام الدین، (اگر ایرته محشرکونی یره توچی باشقه لر قطاری میندن«سین کیلتیرگن اینگ یخشی نرسه نیمه دور؟» دیب سوره سه، «مین شو ترک الله کوکسی نینگ سوزینی کیلتیرگنمن» دیب عرض قیلگومدور) دیگن ایکن. خسرو اونینگ بو تسمیه سینی قوییده گی بیت ده افاده لگن:

 

بر زبانت چون خطاب بنده «ترک الله» رفت 
دست «ترک الله» بگیر و هم به الله اش سپار

 

امیر خسرو تورک ایکنلیگی بیلن فخرلنیب، اونی قیته قیته شعرلریده ایتیب اوتگن. مثلا قوییده گی چیرایلی مضمونده:

 

هندوان را مرده سوزند، این چنین زنده مسوز

بنده خسرو را که ترک است، آخر او هندوی توست

 

خسرو اوز مرشدی بیلن حج زیارتیگه بارگنده، شیخ اونینگ حقیده قوییده گی رباعینی یازگن ایکن:

خسرو که به نظم و نثر مثلش کم خاست 
ملکیت ملکِ سخن آن خسرو راست
آن «خسرو» ماست، «ناصر خسرو» نیست 
زیرا که خدای ناصر خسرو ماست

عبدالرحمان جامی امیر خسرو اثرلریگه کتته اعتبار قایل ایدی و اونینگ درجه سیگه ایریشیشنی آرزو قیلردی. او «بهارستان» ده تاکیدلشیچه خسرونینگ غزل لری کتته شهرتگه ایگه. هم صادق عاشقلر و هم هوا و هوس ایگه لری اوز ذوق و وجدانلری سویه سیگه قرب اولرنی اوقیب لذتلنه دیلر و عارف وعامی اوندن سرمست بوله دی.

علیشیر نوایی «حیرة الابرار»ده نظامی گنجوی گه خمسه چیلیک ادبی عنعنه سی نینگ اساسچیسی  و امیر خسرو دهلوی گه بو یول نینگ ادامه چیسی صفتیده کتته اعتبار و حرمت کوزی بیلن قرب، خمسه ایجادیده جامی بیلن اولردن معنوی یاردم سوریدی:

یولده سه بو یولده نظامی یولوم                                              قولده سه خسرو بیله جامی قولوم  

 شونینگدیک «سد اسکندری» آخریده امیر خسرو، عرب و عجم دنیاسینی سوز کوچی بیلن مسخر قیلگنینی افاده لیدی:

 

یانا خسرو اول «تورک هندی لقب»                                     که سوز بیرلا آلدی عجم تا عرب

 

امیر خسرو دهلوی 725 هجری ییلی، شعبان آیی نینگ 18 کونی 74 یاشیده دهلی شهریده حیاتدن کوز یومدی و مرشدی نظام الدین مرقدی یانیده دفن ایتیلدی. اوندن جوده کوپ اثرلر قالگن. اینگ مهملریدن امیرخسرو دیوانی، تغلق نامه ، شیرین و خسرو ، مجنون و لیلی ، آیینه سکندری ، هشت بهشت، خزاین الفتح، رسائل الاعجاز، قران السعدين، دولراني و خضرخان، نه سپهر، مطلع الانوار و باشقه لر.

 

شو یوسینده تورکی شاعرلرــ امیر خسرو دهلوی، میرزا عبد القادر بیدل، میرزا غالب، زیب النسا بیگیم، ظهیرالدین محمد بابر، کامران میرزا، دارا شکوه قادری، بهادرشاه ظفر، بیرم خان و باشقه بابری شهزاده لر، ایرانلیک دوکتور ذبیح الله صفا اعترافیگه کوره اوز ایجادلری و حمایه لری بیلن فارس تیلی انقراضی نینگ آلدینی آلیب، اونینگ رواجیگه حددن آرتیق حصه قوشیب کیلدیلر.


اوزبیکستانلیک عالم،  فارس تیلیدن کوپ شاعرلراثرلری نینگ اوزبیک تیلیگه اقتدارلی مترجمی دوستیمیز مرحوم شااسلام شامحمدوف، باسط موسایف بیلن یازگن «امیر خسرو دهلوی» ناملی کتابیده شاعرنینگ حیات و ایجادی حقیده مفصل معلومات بیریب، ایریم شعرلرینی اوزبیک تیلیگه ترجمه قیلیب نشر قیلگن. اوشبو کتاب کمینه تماندن دری تیلیگه اوگیریلیب، عرفان مجله سی نینگ 1352، 1353، 1355 ییل لر سانلری و کابل ده گی هندوستان سفـارتی بۉلیتنی ده نشر قیلینگن.

کتابده خسرونینگ «دولرانی و خضرخان» ناملی کتابی اوستیده سوز یوریتیلیب، هند راجه سی قیزیدولرانی بیلن تورکی شهزاده خضرخان نینگ عشقی ماجراسی «رومو و ژولیت» ماجراسیگه اوخشگن بیر تراژیدی گه آلیب باره دی دیگن معلومات بیریله دی.

پروفیسور شرعی جوزجانی


 


شو موضوعده









ستاکهولم، سویدن

info@baborshah.com