صحبت منوروف

اوزبیکستان حقیده

نوروزبیره می

یولدوز گزیته سی

 



« یـــــولــــدوز »-


افغانستان تاریخی بوییچه اوزبیک تیلیده بیرینچی جریده

قچان و قنداق یوزه گه کیلدی؟


   اوزاق- اوزاق مدتلردن کیین، ۱۹۷۸ ییل کوتیلمه گن بیرحالتده، افغانستان اوزبیکلری آسمانیده « یولدوز» گزیته سی نور ساچدی. یولدوز ۱۹۶۵ ییلدن باشلب یولگه قوییلگن کورش و مبارزه لر نتیجه سی ایدی. اوشه ییلی اوزبیک فرزند لری - شهید محمد طاهر بدخشی و شهید شهرالله شهپر بیلن شرعی جوزجانی تشبثی آرقه لی افغانستان خلق دموکراتیک جمعیتی مرامنامه سیده قوییده گی پاراگراف کیریتیلگن ایدی:   

     "۱- تعمیم و اجرای تعلیمات اجباری همگانی و مجانی ابتدائی به زبان مادری فرزندان کشوردرسرتاسرمملکت بعد ازسن هفت سالگی (پسر و دختر) بدون تبعیض......"  (مرام دموکراتیک خلق. چهارم: امور کلتوری)  

 اوشه ییلی (۱۳۴۳هـ ش ییل)، "خلق" هفته لیگی نینگ ۳ و ۴ سانلریده، اولرنینگ جدی سعی و حرکتلری نتیجه سیده مرامنامه ده گی مذکور پاراگراف نی عملگه آشیریش یولیده بیرینچی قدم صفتیده، شرعی جوزجانی نینگ ایککی پرچه اوزبیکچه شعری "ینگی ییل" و "ینگی زمان ترانه سی" عنوانلری آستیده و اندخویلیک تورکمن شاعری "هوراز" نینگ بیر پرچه تورکمنچه شعری نشر قیلیندی. بولر افغانستان مطبوعاتی تاریخیده بیرینچی مرته نشر یوزی نی کورکن تورکی شعرلر ایدی.

   تعجب و تأثر جایی شونده ایدی که کابل دارالفنونیده اوزبیک و تورکمن باله لری آنه تیل لریده گی اوشبو شعرلرنی اوقیشده قینه لگن و ایریم لری اوقی- آلمگن ایکنلر. البته بو عصرلر آشه دوام ایتیب کیلگن تورکی خلقلرگه قرشی یوریتیلگن تبعیض و ملی ستم گه اساسلنگن سیاست نینگ نتیجه سی ایدی.

  اوندن کیین شهید شهپر و شرعی جوزجانی تامانیدن تورکی خلقلر نینگ تیل و ملی کلتوری مسئله سینی سیاسی جهت دن دفاع قیلیش ضرورلیگی اورته گه قوییلدی و انچه مدت کورش و مناظره لردن کیین، ۱۳۴۷ ییل "پرچم" هفته لیگی نینگ ۷، ۸، ۹ سانلریده اوزبیک و تورکمن تیللری و مدنی حقوقینی سیاسی جهتدن حمایه سیگه قره تیلگن شرعی جوزجانی نینگ اوچ ته مقاله سی نشردن چیقدی. بیرینچی سی"فرهنگ خلقهای اوزبیک و ترکمن، بخش جدایی ناپذیر فرهنگ ملی افغانستان است"، ایککینچی سی "نگاهی به زبان و ادبیات خلقهای اوزبیک و تورکمن" عنوانلری آستیده یازیلگن  و اوچینچی سی اولرنینگ فولکلوری و آغزه کی ادبیاتی حقیده ایدی. بو ایسه افغانستان تاریخیده تورکی خلقلرنینگ فرهنگی حقوقینی حمایه قیلیش بوییچه رسمی مطبوعاتده نشر قیلینگن بیرنچی سیاسی اعتراض مقاله لری ایدی.

   بیرینچی مقاله ده جمله دن قوییده گیدیک دیییله دی:

     "چه وضعی رقتبارتر ازین میتواند باشد که اکنون اکثریت روشنفکران اوزبیک و تورکمن نمیتوانند به زبان مادری خویش بخوانند و بنویسند وامکانات تحصیل به زبان مادری خویش را داشته باشند؟!... " 

  "درطی دهها سالی که  از استقلال افغانستان می گذرد، نه تنها کوچکترین توجهی به احیای فرهنگ ملی این خلقها صورت نگرفته و به وجود آن اعتراف نشده، بلکه برعکس مرتجعینی هم وجودداشته اند که موجودیت فرهنگ آنان را غیر قابل تحمل تلقی نموده اند وحتا بیشرمانه به امحای مظاهر و بقایای آن اقدام کرده اند.  تاکنون نیز هستند کوته نظران تنک مایه ای که این دو  خلق نجیب ووطنپرست را فاقد تاریخ و فرهنگ میدانند و درتحت تاثیر جهان بینی پوسیده و اندیشه های گمراه کنندۀ خویش معتقداند که باید بقایای اینگونه فرهنگها ازبین برده شود".

 مقاله لر برچه علم اهلی و اوزبیک ضیالیری تاماندن شور و هیجان بیلن کوتیب آلینیب، صمیمیت و حرارت بیلن قوللندی. حتی قیزیل آیاق خلیفه سی مخدوم نور محمد و کتته تاجر "کتان گرگ نشان" فابریکه سی نینگ ایگه سی رحمتلی شهاب الدین یسوی تورلی یوللردن اوز ممنونیتلرینی اظهار ایتدیلر.  اوندن کیین ایریم سیاسی جریده لرده بعضا اوزبیک و تورکمن تیللریده شعرلر چیقیب توردی.

   شو کبی دواملی کورش نتیجه سیده، ۷ ثور اوزگریشیدن کیین، مرامنامه ده گی پاراگراف نی عملگه آشیریش مقصدیده اوشه زمان عدلیه وزیرلیگی نینگ متصدی سی بولگن استاد شرعی جوزجانی تشبثی دوام ایتدی و رهبریت دستوری بیلن، او تسوید قیلگن تورتینچی رقملی فرمان، افغانستان دموکراتیک جمهوریتی نینگ وزیرلر شوراسی تاماندن تصویبدن اوتیب، رسما عاموی اخبارات واسطه لریده اعلان قیلیندی و اونگه بناأ افغانستان تورکی خلقلری بیلن بیرگه بلوچ خلقی اوز ملی فرهنگی حقوقلریگه ایگه بولیب، آنه تیل لریده تعلیم آلیش و تربیه کوریش امکانیگه ایگه بولدیلر.

   فرمانگه موافق استاد جوزجانی تشبثی بیلن « یولدوز» هفته لیگی اوزبیک و تورکمن تیل لریده، تآسیس ایتیلدی. جریده اساسا تورت بیتده، ضرورت بولگنده آلتی و سککیز بیتده هم چیقه ریلردی و صحیفه لریده خیل مه - خیل ادبی، علمی، اجتماعی و اقتصادی مضمونلر و شعرلرنی اوقیش ممکن ایدی.. بیر آزمدتدن سونگ " یولدوز " هفته لیگی اوزبیک تیلیده و " کورش " هفته لیگی تورکمن تیلیده ایککی مستقل جریده صفتیده ایککی یولدوز کبی مدنیتیمیز آسمانیده نور ساچیب  توردی. "یولدوز" گزیته سی نینگ بیرینچی مسئول مدیری صفتیده کوپ ییللر مطبوعاتده ایشلب کیلگن استعدادلی ژورنالیست، یازوچی و شاعر مرحوم محمد امین اوچقون تعیینلندی.

  حرمتلی الحاج محمد کاظم امینی بولوت وبلاگیده نشر بولگن " افغانستانده تورکی مطبوعات نینگ قیسقه چه تاریخی" سرلوحه لی مقاله لریده "میلادی ۱۹۷۷ نچی شمسی هجری ۱۳۵۷ نچی ییلده ثور آیی نینگ حربی کودتاسیدن کیین، رسمی صورتده اولکه نینگ آنه یاسا (اساسی قانونیده، محکوم ملیتلر قطاریده، تورک- اوزبیک تیل و ادبیاتی اوچون هم معلوم درجه ده، مثبت ادیملر کوتاریلیب و بعضی بیر فرهنگی یوتوقلر قولگه کیله باشله دی. شو وقتلرده اوزبیک تیلیده «یولدوز» جریده سی مطبوعاتی فعالیتگه باشلب، کیین تورکمن تیلیده «گوراش»  ناملی جریده هم چاپ زمینه سینی تاپدی) دیب یازگنلر.

   لیکن حقیقت شوندن عبارت که اوشه دورده گی داودخان تامانیدن قبول قیلینگن افغانستان اساسی قانونیده، محکوم ملیتلر گه هیچ قنداق مدنی حقوق بیریلمگن و باشقه مظلوم ملیتلر قطاریده – تورک اوزبیک تیل و ادبیاتی اوچون حتی بیر اشاره هم موجود ایمس ایدی. بلکه یازگنیمیزدیک "یولدوز" و "کورش" جریده لری ۱۹۷۸ ییل اعلان قیلینگن ینگی حکومت وزیرلر شوراسی نینگ تورتینچی رقملی فرمانی اساسیده تاسیس ایتیلدی. شونینگدیک "یولدوز"جریده سی، اقوام و قبائل وزیر لیگیده ایمس، بلکه اطلاعات وکلتور وزیرلیگی دایره سیده تاسیس ایتیلگن ایدی و آخر گه چه شو وزارت گه تیگشلی ایدی.

  اوزبیکلر و تورکمنلر اوز اخبارلرینی نهایت قیزیقیش بیلن کوتیب آلیب، هم مادی و هم معنوی جهتدن حمایه قیلدیلر. مثال صورتده " کتان گرگ نشان " فابریکه سی نینگ رئیسی رحمتلی شهاب الدین یسوی بیر عراده "فولکس واگن" اتوموبیلی نی یولدوز مسئول مدیری و اداره سی گه هدیه قیلدی و ایریم وطنداشلر جریده نی ترقتیش و اونگه مشترک تاپیش ایشلریگه یاردم بیره باشله دیلر.

  کینگ قطع ده نشردن چیقه دیگن گزیته نی تولدیریش و مضمونلرنینگ صفتینی آشیریش آسان کیچمدی. چونکه اوشنده بیزلرده یازوچیلرنینگ سانی برماق بیلن سنه له دیگن ایدی. محترم اوچقون کیچه کوندوز دیمی همکار- شاعر و یازوچی قیدیردی. بیرینچی و ایکینچی بِیتلرگه توشه دیگن خبرلر، تبصره لر و رسمی بیانیه لرنی ترجمه قیلیب نشرگه تییارلش، کیلیب توشه دیگن شعر و مقاله لرنی تحریردن اوتکزمسدن نشر قیلیش ممکن ایمس ایدی. هر حالده یولدوز نشراتی اوچون بیر ستندرد یره تیش کیرک ایدی. بو ایشلرنینگ همه سی اوچقون صاحب نینگ ذمه سیگه یوکلنگن ایدی.

  مین بیر حقیقت نی ایتمسدن اوتالمی من و او شوندن عبارت که حرمتلی استاد جوزجانی هر پنجشنبه کونی پیشین دن کیین اوچقون بیلن گزیته نینگ میکپی، هیچ بولمگنده مقاله لر عنوانلری و عکسلر تگیده گی عباره لر و سیاسی مضمونلرنی کوزدن اوتکزردی. مین کوپ مرتبه اوچقون صاحب نی، استاد نینگ دفتریده کوتیب اولتیرگنی نینگ گواهی بولگنمن.

شونینگدیک استاد جوزجانی تشبثی بیلن افغانستان رادیو- تلویزیونی قاشیده "ظفر هنری گروهی"   اوزبیک ملی موزیکه سی نینگ بیر انسامبلی صفتیده تاسیس ایتیلدی و شورویلر قشونی باستیریب کیریب، دولتنی المشتیرگندن کیین، استادنی حبس گه آلیشی گه قدر، اونینگ مستقیم حمایه سی آستیده ایدی. حرمتلی استاد محمد کاظم امینی "ظفر هنری گروهی" عنوانلی مقاله لریده (بولوت ویبلاگی) یازگنلریدیک « شو کیشی نینگ قماققه تشله‌نیب وزارت لوازمیدن چیتلنتیریلیشی بیلن «ظفر» انسامبلی حقیقتاً هم کتته حمایت چیسینی قولدن بیریب، اوشبو گروه اعضاسی اوزی نینگ بویوک حامی سیدن ایریلدی».

 هر حال ده اوچقون ایککی ییلدن کوپراق حیاتینی "یولدوز" گه بغیشلب، اونی دولت مطبعه سی لینوتایپ بولیمیده نشر قیلیشگه موفق بولدی. او، شورویلر قشونی هجومیدن کیین "پلنگینه خوها"عنوانلی قتتیق بیر اعتراضیه شعرینی نشر قیلیب، مدیر لیک وظیفه سیدن بوشب تورکیه تامان یول آلدی.

حرمتلی آیخان بیانی"یولدوز"نینگ

ایککنچی مسئول مدیری

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

   اوندن کییین "یولدوز" مسئول مدیرلیگی لوازمی، یاش ژورنالیست آیخان بیانی گه تاپشیریلدی. او آغیر شرایطده بو وظیفه نی ذمه سیگه آلدی. دولت ارگانلریده هیچ بیر یاردم بیره دیگن صلاحیتلی کیشی یوق ایدی. بارلری هم انتر نیشنلیستیک غایه لرگه بیریلیب، صنفی کورش اساسیده آنه تیلی و ملی کلتورنی فرعی مسئله حسابلب، ایککینچی اورینده قویه ردی.

 مطبعه ده تعصب یوزه سیدن سبوتاژ قیلوچیلر کوپ بولگنی سببلی یولدوز و کورش حامی سیز قالیب، هر دایم هم اوز وقتیده نشردن چیقه آلمسدی. مسئول مدیر و یاردمچیلری کیچه لری نوبتده ماشین آلیب، یریم کیچه گه چه ایشلردی و بعضا ایککی سان نی بیر قیلیب باسمه دن چیقرردیلر. البته یولدوزنی یورگیزیش ایشلری بوییچه رحمتلی عبدالغفار بیانی نینگ فداکارانه همکارلیگی و کاندید اکادمیسین دوکتور یعقوب واحدی نینگ یاردمی بو ساحه ده مؤثر ایدی

   همکارلیک بولمگنی اوچون جریده نی توزیع قیلیش و مشتریلرگه ییتکزیش آغیرلشگن ایدی. اداره، اطلاعات و کلتور وزیرلیگیدن یوزساننی تیکین گه توزیع قیلیش امرینی آلیشگه موفق بولگن ایدی. مرحوم محمد الیم بیات ترجمان و مشاور صفتیده جریده اوچون تحسینگه سزاوار خدمتلر قیلگن.

   اساسا افغانستان ده تورکی تیللرده نشریه چیقیریش سویت مصلحتچی لریگه اینیقسه تاجکستانلیک مشاورلرگه وآتش نفس انترنیشنلیستلریمیز گه یاقمسدی. شونینگ اوچون حاکم حزب نینگ مرکزی کمیته سی قراریگه کوره ۱۹۸۴ ییل "کورش" شبرغان گه و "یولدوز" مزار شریف گه سورگون (تبعید) قیلیندی.

   البتته یولدوز نی زمانوی لینوتایپ سیستیمه سیدن چیقریب، سربی حروف قالاق سیستیمی گه اوتکزیش قتتیق بیر ضربه ایدی. بو سیستم ده کلمه لر قوغاشیمدن یسلگن اَیری - اَیری حرفلربیلن بیرته- بیرته تیریلیب جمله لر باغلنه دی و شو اسلوبده تیریلگن صحیفه ماشینگه بیریلیب باسمه دن چقریله دی. کوپینچه حرفلر اوچگن و سطرلر خیره بولیب چیقه دی.

   شونداق شرایطده "یولدوز"نینگ مسئول مدیرلیگی وظیفه سی  ۱۹۸۴ ییلی استعدادلی یازوچی و ژورنالیست عبدالله روئین گه یوکله تیلدی.

حرمتلی عبدالله روئین "یولدوز"نینگ

اوچینچی مسئول مدیری

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

  عبدالله روئین، صنعی روشده یوزه گه کیلتیریلن چیکلنیش لرگه اعتبار بیرمسدن، اوزبیک ضیالیلری و یازوچیلری بیلن تیل تاپیشدی  و اولرنینگ یاردمی بیلن توسیقلرنی اره دن کوتریب، باسمه خانه کمچیلیک لریگه قره مسدن ایزچیل محنت بیلن، گزیته نی یورغیزیشگه موفق بولدی و تیراجینی یوقاریگه کوتریب، اوقوچیلرگه ییتکزیش مشکلینی حل قیلدی. اونینگ ابتکاری بیلن علیشیر نوایی نینگ بیر قطار اثرلری جمله دن مجالس النفایس، لسان الطیر، نظم الجواهر، مشرب دیوانی یولدوزده چاپ ایتیلدی.  او علیشیر نوایی اثرلریدن ۱۶ ته سینی بیر مجلد ده نشر قیلیش گه موفق بولگن. اوندن کیین یولدوزنینگ مسئولیتی استاد نورالله آلتای ذمه سیگه قوییلدی. 

حرمتلی استاد نورالله آلتای "یولدوز"نینگ

سونگگی مسئول مدیری

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

   استاد نورالله آلتای نهایت آغیر شرایطده ملی مطبوعاتیمیز آسمانیده بیرینچی بولیب پارله گن و نیچه ییل دوامیده اوز نورینی ساچیب تورگن "یولدوز" جریده سینی نشردن چیقریب، اونینگ حیاتینی سقلب قالیشی کیرک ایدی. نیگه که اجتماعی و سیاسی شرایط اوزگریب، علم و مدنیت گه قیزیقیش روحیه سی پسه یماقده ایدی. جهادی کوچلر توقنه شووی نتیجه سیده باسمه خانه لر کوییب کول بولیب، اولرنینگ ایشچیلری هر تانگه ترقلگن ایدی.

 استاد گه عالی همت و کوچلی اراده نی قولدن بیرمسلیک اوچون خلق و وطن نی سیویش و اوز ملتی آلدیده مسئولیت سیزیش روحیه سی تورتکی بیردی. او گزیته نی قول  بیلن ایشله تیله دیگن گستدنرماشینی آرقه لی نشر ایتیش گه دوام بیردی. جریده ۳۰ - ۳۶ بیتلیک کتابچه شکلیده نشردن چیقه باشله دی و استاد نورالله آلتای نینگ آغیر محنتی بیلن "یولدوز" ینه بیش ییل گه چه نور ساچیب توردی.

 خلاصه قیلیب ایتیش ممکن که "یولدوز" نشریه سی جبری شرایط نتیجه سیده اوزی نینگ کوتیلگن شکل و مضمونی گه ایگه بولالمگن بولسه هم، مضمون یوزه سیدن افغانستان اوزبیک مطبوعاتیده کیله جک اولادلر اوچون اورنک بوله دیگن بیر دورنینگ باشله نیشی بولدی و برچه ضیالیلرنی- یاشلردن تارتیب قریلرگه، چه شعر یازیش و مقاله بیتیش گه تشویق قیلدی و خلقیمیز اوچون بیرعلم و ادب مکتبیگه ایلندی.

لیکن افسوس که ۱۹۹۵ ییلدن باشلب،  طالبان نینگ یاووز کوچلری، بوتون مملکت نی هلاکت باتقاغی گه آلیب باریشی بیلن، بوتونلی علم و مدنیت ایشیکلری یاپیلدی. نتیجه ده بیزنینگ  پارلاق یولدوزیمیزهم ظلمات قعریگه باتیب نور ساچمی قالدی.






مطالب دیگر در این موضوع


۱۳۹۷
جوزا
۱۰
۱۳۹۷
جوزا
۰۱



ستاکهولم، سویدن

info@baborshah.com